Minder vrolijk textiel uit de Elzas

Behalve wijn, mooie quilts en schilderachtige dorpjes heeft de Elzas ook een minder zonnige kant: de geschiedenis van de beide wereldoorlogen. Deze vakantie bezochten we opnieuw (we waren er al eerder geweest) het Musée Mémorial du Linge een museum gewijd aan de Col du Linge (Lingekopf), een berg waar in de eerste wereldoorlog de Franse en Duitse legers gedurende vier jaar tegen over elkaar kwamen te staan en waarbij beiden 'geen meter' vooruitgang boekten. Stel je een berg voor met een flink traject aan loopgraven, waar tussen 1914 en 1918 flink gevochten is: het Franse leger aan de ene kant, het Duitse op soms niet meer dan enkele meters afstand in het andere loopgravenstelsel. Alleen al in de periode juli tot oktober 1915 verloren daar op dat kleine gebiedje van de Col du Linge 10.000 soldaten, veelal heel jonge mannen, zoons, jonge vaders, hun leven. Voor mijn lief waren andere dingen interessant dan voor mij. Ik heb vooral naar het textiel gekeken wat ik in de museumopstelling tegenkwam. Dat het - eenmaal buiten en in de loopgraven - voor de soldaten een verschrikking geweest moet zijn daar heb je volgens mij geen strategisch inzicht voor nodig; zoveel jonge mannen op zo weinig meters grondgebied.

Hierboven zie je enige voorwerpen die bij de uitrusting behoorden: het naaldenkokertje waar oorspronkelijk het garen (wol?,linnen?) in de kleuren bleue Horizon en rouge was gewikkeld. Als je het kokertje opendraait zit er een priem in en een aantal stevige naalden. Ook een vingerhoed past er om het kokertje. Een zakje om het naaigerei in te doen en de reserveknopen. Ook zie je een latje wat gebruikt werd bij het poetsen van de uniformknopen. Op die manier voorkwam je dat er Brasso op de stof van het uniform terecht kwam. Een handig hulpmiddeltje dus.* Zelf bezit ik ook enkele van die Franse naaldenkokertjes, je ziet ze soms op 'puces' of brocantes. Deze heeft geen vingerhoed, die ontbreken meestal al heb ik er wel een die hem nog wel heeft.

In de onderstaande opstelling werd ik getroffen door de sokken, die vele malen versteld zijn. Eigenlijk is er van de oorspronkelijke sok weinig meer over. Ik vraag me dan af wie de sokken versteld heeft: de soldaat of zijn moeder, zijn vrouw, zijn geliefde?

De miniatuur vlag met Heilig Hart is zeker door een geliefde, echtgenote of moeder gemaakt en geborduurd. Een aandenken aan thuis, aan het gewone dagelijkse leven. Het zal ongelofelijk veel betekend hebben voor de jonge man die het mee kreeg van thuis.

Aan de soldaten moest ook instructie gegeven worden. Dat werd soms gegeven op bedrukte zakdoeken. Het bedrukken van textiel was in die tijd al goed genoeg om ook tekst en afbeeldingen fijn en was-echt op stoffen te drukken. Hieronder zie je een zakdoek met instructie hoe men gewonden eerste hulp kon verlenen op het slagveld.

Ook het wapenarsenaal en hoe daar mee om te gaan werd op grote zakdoeken afgebeeld

Tenslotte zie je enkele naaiattributen zoals op foto 1, maar dan gevonden bij een opgraving.

Er is in de afgelopen tientallen jaren flink gezocht in de bodem van de Col du Linge. Veel manschappen waren niet teruggevonden na de oorlog. De laatste decennia zijn er gelukkig heel veel vermiste soldaten opgegraven en herbegraven op een van de vele militaire begraafplaatsen in het gebied. Bij een groot deel van hen is op het kruis hun naam, rang en sterfdatum vermeld. Heel veel dorpen en steden in Frankrijk eren hun doden uit de eerste Werelddoorlog met een speciaal monument, Le Monument aux Morts. * met dank aan Basje voor de uitleg van het knopenlatje.

impressie

Natuurlijk kan ik niet alle mooie, ontroerende en bijzondere quilts die ik enkele weken geleden tijdens de carrefour in Ste Marie aux Mines zag in één blogje vatten. Ik kan het zelfs niet als ik er meerdere blogjes over schrijf. Daarvoor was er gewoonweg te veel te zien en te beleven. Ik ga me daarom beperken tot een enkel logje met wat ik absoluut de hoogtepuntjes vond uit de vele tentoonstellingen.

Geweldig en indrukwekkend was de inzending uit Australië met quilts van Kathy Doughty, Brigitte Giblin en Di Ford. Van de hand van deze laatste quiltster zag ik ook enkele in Nederland bekende quilts zoals onderstaande eindelijk eens in het echt:

Uit Japan kwam een zeer verfijnde serie quilts waarvan ik er eentje laat zien

Voor je nu begint te denken: het is mooi naar niet zo heel vernieuwend: deze quiltjes, gemaakt door Kumiko Frydl zijn op mini-formaat, niet meer dan 50 x 50 cm en soms nog kleiner. Wat een vakmanschap moet deze quiltster hebben om alles zo precies te patchen èn te quilten.

Mijn borduurhartje ging beslist sneller kloppen van de geborduurde lappen van Françoise Marchadier. Ik kende haar werk uit boeken maar in het echt is zoiets natuurlijk vele malen mooier.

De bekende stoffenfabrikant Moda had een heel bijzondere tentoonstelling in het Théâtre. Uit de collectie van Mark Dunn werden antieke quilts getoond uit de 19e eeuw. Moda heeft de daarin gebruikte stoffen opnieuw getekend en in produktie genomen. Het was soms erg moeilijk te zien welke quilt antiek was en welke een replica. Het proces van het maken van de replica stoffen was meegenomen in de tentoonstelling. Erg leuk om ook dat eens te zien. Ook van dit tweetal is er eentje antiek en eentje recent gemaakt:

Bij deze was het niet zo moeilijk om te dateren: de oude quilt is een vriendschapsquilt, op elk blokje is met heel fijne letters en (Oost-Indische?) inkt de naam van de maakster geschreven in een prachtig handschrift.

Nog meer Moda was te zien in deze rariteit: een quilt van bedrukt zijden lapjes die tussen 1911 en 1914 cadeau werden gegeven bij sigaretten van het merk Nebo, gemaakt door The American Tobacco Company. Ook dat zijn de pareltjes die je zomaar in Ste Marie kunt tegenkomen. Dan was er een kleine maar zeer bijzondere tentoonstelling uit het Joods Museum in Praag, schitterend antiek patchwork, goud- en ander borduurwerk. Super, maar... je mocht het niet fotograferen. In dezelfde tentoonstellingsruimte was een eveneens kleine maar zeer indrukwekkende tentoonstelling uit de collectie van Monique Alphand. Zij verzamelt 18e en 19e eeuwse Boutis uit de Provence. Behalve quilts was er ook een kleine vitrine met kledingstukjes voor kinderen. Daar zag ik dit baby jakje wat ook in het Zaans museum had kunnen liggen:

Net als bij ons Zaans stikwerk zie je dat de achterkant ( de binnenkant van het jakje) met een goedkopere en minder fijn geweven stof is gemaakt en dat de draadjes, nodig voor het reliëf hier en daar uit de stof steken. Tot slot neem ik jullie mee naar de wollen kleden uit de collectie van Michel Perrier, adembenemend mooi, vond ik

en daar was ik beslist niet de enige in. (klik,klik voor meer foto's van Michel Perrier)

Iemand een worst voorhouden

Ik kocht via internet twee zakdoekjes. Het is duidelijk huisvlijt en niet heel fijntjes geborduurd of zo, maar toch was ik er door geraakt. De beide zakdoekjes zijn afgewerkt met een kloskantje maar ook dat is niet van een heel bijzondere kwaliteit. Wel zit er een rood draadje in verwerkt, zoals veel van de gekloste randjes uit de streek.
De zakdoekjes komen uit Frankrijk, uit de Elzas om precies te zijn (en dat alleen al is een reden voor aankoop) en ze zijn gemaakt tijdens de Eerste Wereldoorlog.
Het ene zakdoekje laat een man en vrouw zien met een klein meisje. Het meisje houdt de Franse vlag omhoog (voor de vlag zijn de kleuren wit-wit-rood gebruikt in plaats van blauw-wit-rood). Naast de vlag staat Viva la France. Er vliegt een ooievaar in de lucht. In die tijd kwam de ooievaar daar nog heel veel voor. De ooievaar is nooit echt weg geweest uit de Elzas maar sinds er eind vorige eeuw een programma is om de ooievaar weer terug te brengen in de natuur zie je ze de laatste jaren steeds meer in 't wild.

De figuurtjes dragen de typisch Elzasser dracht met de grote strikmuts.
Op het andere zakdoekje wat zo duidelijk door dezelfde handen is gemaakt zien we een Franse soldaat die zijn geweer naar de twee Duitse soldaten richt met op de punt van zijn bajonet een snoer worstjes is bevestigd. De Duitse soldaten hebben een Pickelhaube, een helm met 'een Dingetje' op hun hoofd. Omdat Duitsers in de ogen van de Elzassers altijd brildragend zijn heeft de rechter soldaat inderdaad een brilletje op zijn neus ;)

De Franse soldaat draagt een kostuum in (min of meer ;) Bleue Horizon, de kleur die de soldatenkostuums na 1916 kregen. Ook draagt hij een helm. Hieraan kun je zien dat dit zakdoekje vermoedelijk in de tweede helft van WO I gemaakt is. In de eerste jaren droeg men nog een blauwe jas met rode broek. Van de jas waren de panden naar buiten omgeslagen. Dat zie je hierboven ook op het zakdoekje. Op het hoofd droeg de Franse soldaat in 1914 een kepi met daarop een kokarde. Zo was hij letterlijk een gemakkelijk doelwit tijdens de oorlog.
de tekst op het zakdoekje is: "Kamerade!!"
Dit tweede zakdoekje geeft aan onze uitdrukking: iemand een worst voorhouden wel een heel bijzondere betekenis ;)

Les Alsaciens

In een vorig logje beloofde ik om wat meer te vertellen over dit boek. Ik kocht het afgelopen september op vakantie in de Elzas. Omdat mijn opa daar geboren is en ik bovendien van klederdracht en textiel houd is zo'n boek vinden natuurlijk een buitenkansje. Net als in ons land zijn er in Frankrijk op diverse plekken groepen te vinden die met veel kennis, vaardigheid en kunde de oude kostuums die vroeger gedragen werden, zowel in het dagelijks leven als op hoogtijdagen weer in ere herstellen. Als je in de zomer in de Elzas bent zie je soms op één van de vele wijnfeesten die daar op zondag in de dorpen en stadjes gehouden worden nog mensen in dracht lopen. Vaak zijn het elegante dames van rond de veertig die met manlief eveneens in kostuum gestoken de fêtes du vin verlevendigen met hun prachtige en rijke kostuums. In september, als de druiven geoogst worden zijn die feesten er niet, dan wordt er hard gewerkt op de uitgestrekte wijngaarden om alle druiven soort voor soort te oogsten. Het boek wat ik in september kocht laat een keur aan prachtige kostuums zien, soms eenvoudig en toch elegant, andere rijkelijk versierd met kant en borduurwerk. Ook de kostuums van de heren zien er buitengewoon mooi uit. Alhoewel het boek ook veel tekst bevat is het toch ook vooral een kijkboek, mede door de enorme foto's die paginagroot zijn afgedrukt. Het formaat van het boek is maar liefst 30 x 40 cm!.
Ik heb een willekeurige greep gedaan uit de vele mooie afbeeldingen:

Deze dame draagt een protestants kostuum uit le pays de Hanau. Het is het kostuum dat eind 19e eeuw op zondagen en feestdagen werd gedragen. Het zijden schort is geborduurd met bloemen. Daarvoor werden geen wilde bloemen gebruikt maar gekweekte varianten zoals de tulp, het viooltje, de iris en het Deze vergeet-mij-nietje. Boven het schort is de plastron ( Stecker) zichtbaar. Ook deze is rijkelijk geborduurd. Verder draagt ze een châle ( omslagdoek) en de muts uit de streek. Deze zwarte strikvormige mutsen zie je in meer dorpen.

Deze jonge vrouw draagt een trouwkostuum. Ook zij is van protestantse huize. Dit kostuum werd gedragen in Hunspach eind 19e en begin 20e eeuw.Het zwarte zijden schort met de geborduurde witte bloemetjes is oud. Verder draagt ze een 'veste' en een omslagdoek van zwarte wol. Op de plastron is een 'grand noeud' een grote knoop bevestigd. De mouwen en het haar zijn versierd met linten en kunstbloemen. Onder het zwarte jasje draagt ze een witte blouse in ajour opengewerkt. Om de hals draagt ze een Hugenotenkruisje.

Dit paar draagt kleding die omstreeks 1850 in Le Grand Ried werd gedragen. Ook deze kostuums zijn samengesteld uit oude en nieuw gemaakte onderdelen. Alhoewel deze wat eenvoudiger zijn dan de bovenstaande zijn ze nog steeds van luxe en fijne stoffen gemaakt en zeer gedetailleerd afgewerkt. De omslagdoek is bedrukt in Mulhouse. Het mutsje van de dame en het lijfje zijn doorgepit (matelassé) Verder draagt ze zijde en dunne wollen kledingstukken. Het vest van meneer is van geborduurde zijde.
Aan het eind van het boek zijn alle kostuums nogmaals maar dan kleiner afgedrukt met een beschrijving van de kledingstukken

Een waardevol boek om nog vaak in handen te nemen.
les alsaciens is o.a verkrijgbaar bij FNAC, ten overvloede: de foto's zijn van Frantisek Zvardon en de tekst van Marc Gradwohl, de uitgever is La Nuée Bleue en het ISBN 978 7165 0594 9

Ik heb al een boek...

Ooit, toen verkopers nog aan de deur kwamen om hun Dingen te slijten belde een boekverkoper van een van Nederlands grootste boekenclubs bij ons aan. Mijn lief deed open en ik hoorde hem vriendelijk doch beslist zeggen: "Ik heb al een boek". Er werden geen zaken gedaan die dag ;)

Op onze vakantie in  de Haute Savoie in juli heb ik een flinke tijd doorgebracht in de plaatselijke boekhandel die altijd zeer goed gesorteerd is in handwerkboeken. Een flink aantal stond thuis al in mijn kast maar er waren ook veel nieuwe uitgaven die ik graag wilde bekijken.

Een boek trok onmiddellijk mijn aandacht: 

ik begon te bladeren

 

mijn enthousiasme

 

groeide met 

 

de minuut, totdat ik dit

 

tegenkwam, spelende poesjes, die had ik al meer gezien, thuis in mijn eigen boekenkast ;)

Ik suste mezelf dat het heus heel goed mogelijk was dat ik die poesjes eerder was tegengekomen, het was immers een oud, ingekleurd patroontje en die kom je nu eenmaal regelmatig tegen in één of ander boek.

Ik bladerde verder, toch enigszins gealarmeerd en zag deze twee merklapjes, in hetzelfde jaar gemaakt en mogelijk door twee klasgenootjes 

 

Ik besloot het boek niet te kopen, maar het kostte wel moeite.

Bij thuiskomst bleek het boek inderdaad in mijn boekenkast te staan. Dit gebeurt jullie toch ook wel eens? eerlijk zeggen!

Ik vond overigens nog een mooi boek van dezelfde uitgever, weer  zo'n heerlijk kijk- en inspiratieboek met  een heleboel patroontjes en zelfs een paar recepten uit de Elzasische keuken. Dit boek gaat over de Elzas, het handwerk in het bijzonder maar er is ook aandacht voor het andere "handwerk" zoals het aardewerk, het houtsnijwerk en de prachtig beschilderde kisten en dozen.

 

Ook hier prachtige plaatjes, veel te zien en te lezen

 

inspirerend  handwerk 

Ik heb wel wat met de Elzas, mijn grootvader is er geboren. Tot mijn verrassing zag ik in het boek  een foto van het servies waarin ik in mijn jeugd van at als we bij opa en oma waren.

 

Alle bordjes hadden een verschillende afbeelding in het midden. Dat betekende snel je bordje leegeten tot je bij het plaatje aan kwam ;) 

Abécédaires au Point de Croix de la toile à la Page,  Corinne Chambras-Gangloff. Arte Libris, ISBN 978-2-914856-59-1

Broderies au Point de Croix et Traditions, Fabienne Bassang, Arte Libris, ISBN 978-2-914856-68-3